در ابتدا بايد خدمتتان عرض نماييم كه اين امر يك رويداد تاريخي است و در قرآن هيچگونه اشاره اي به آن نشده است چرا كه فرموده بوديد كه مطالعاتتان در قرآن به شما چيز ديگري آموخته است در ادامه اضافه مي كنيم كه پاسخ: موضوع ازدواج ام كلثوم با عمر از دو ديدگاه قابل بحث و بررسي است*:

الف. از منظر منابع اهل سنّت؛

ب. از منظر منابع شيعه.

منابع اهل سنت

در بين اهل سنت، مشهور است كه اميرالمؤمنين علي عليه السلام دختر خود امّ كلثوم را به ازدواج خليفه دوم، عمر بن خطاّب، در آوردند. آنها اين ازدواج را نشانگر دوستي و روابط حسنه ميان علي عليه السلام و خليفه دوم قلمداد مي كنند.

در نقد و بررسي اين موضوع به چند نكته اشاره مي شود:

1. مسئله ازدواج امّ كلثوم در هيچ يك از دو كتاب معتبر نزد اهل سنت، يعني صحيح بخاري و صحيح مسلم كه در نزد اهل سنت معتبرترين كتابها بعد از قرآن شمرده مي شوند ذكر نشده است.

هيچ يك از صحاح ششگانه اهل سنّت ازدواج امّ كلثوم را ذكر نكرده اند.

2. برخي از مسانيد معتبر نزد اهل سنت، مانند: مُسند احمد بن حنبل نيز اين رويداد را بيان ننموده اند.

3. برخي از منابع تاريخي و روايي اهل سنّت، مانند: «طبقات» ابن سعد و «المستدرك» حاكم نيشابوري، ازدواج ام كلثوم با خليفه دوم را مطرح نموده اند. در اين باره، دو نكته شايان ذكر است:

الف. براساس مباني رجالي اهل سنّت، تمام راويان اين روايت، متّهم به صفات «كذّاب»، «وضّاع»، و «ضعيف» و «مدلَّس» مي باشند؛ لذا براساس منابع اهل سنت، موضوع ازدواج امّ كلثوم با عمر بن خطّاب به لحاظ سندي فاقد اعتبار و ارزش مي باشد.

ب. صرف نظر از ضعف سندي، اين روايت به لحاظ دلالت و معني نيز دچار تعارض، چندگانگي و تشويش در نقل مي باشد؛ به گونه اي كه برخي از نقلها برخي ديگر را تكذيب مي نمايند. به عنوان مثال، در برخي نقلها اين گونه آمده است كه وقتي عمر به خواستگاري امّ كلثوم آمد، علي عليه السلام مسئله كوچكي سنّ ام كلثوم را مطرح نمودند و در برخي نقلها آمده است كه حضرت فرمودند: «من او را براي فرزندان برادرم جعفر بن ابي طالب نگه داشته ام.» در نقل ديگري بيان شده است كه علي عليه السلام بدون درنگ ام كلثوم را نزد عمر فرستاد تا او را نگاه كند.

ديدگاه شيعه

در مورد ازدواج امّ كلثوم با خليفه دوم، در ميان دانشمندان شيعه ديدگاه هاي متفاوتي مطرح است كه در ذيل به برخي از آنها اشاره مي شود:

1. برخي از دانشمندان شيعه از جمله شيخ مفيد، اين تزويج را به شدّت انكار نموده و بر اين باورند كه چنين ازدواجي اساسا رخ نداده است.

2. ديدگاه ديگر اين است كه اُمّ كلثوم دختر واقعي علي عليه السلام نيست؛ بلكه ربيبه دختر خوانده علي عليه السلام بوده است. براساس اين ديدگاه، امّ كلثوم دختر واقعي ابوبكر بوده، مادرش أسماء بنت عميس است. پس از مرگ ابوبكر، اَسماء به همسري علي عليه السلام در آمد و امّ كلثوم همراه مادرش به خانه علي عليه السلام آمدند.

اين ديدگاه متعلّق به آيت اللّه العظمي مرعشي نجفي رحمه الله است. ايشان در اين باره مي فرمايند: «امّ كلثوم كه با عمر ازدواج كرد، ربيبه علي عليه السلام و دختر اسماء بنت عميس از ابوبكر بود. او كودك بود و با ازدواج اسماء با علي عليه السلام پس از مرگ ابوبكر به خانه علي عليه السلام آمد و بزرگ شد و با عمر ازدواج كرد. او را همه جا امّ كلثوم بنت علي عليه السلام مي گفتند. او با پسرش زيد بن عمر در زمان امام مجتبي عليه السلام فوت كردند. امام عليه السلام بر او و پسرش يك نماز ميّت خواند و همين دليل بر جواز نماز بر دو ميّت در يك نماز شد.

امّ كلثوم دختر فاطمه عليهاالسلام در كربلا با خواهرش زينب عليهاالسلام بود و در شب يازدهم تا صبح مواظب اطفال امام حسين عليه السلام بود كه خود دليل ديگري بر نفي ازدواج او با عمر است؛ زيرا اگر زن عمر بود و فرزندي داشت، در جريان كربلا منعكس مي شد، در اسارت كوفه و شام مطرح مي گشت. اصولاً براي او حرمتي قائل مي شدند.»

3. ديدگاه ديگر اين است كه اين ازدواج صورت گرفت؛ ولي از روي تهديد و اكراه و اجبار. در منابع حديثي شيعه رواياتي وجود دارد كه نشانگر وقوع اين ازدواج از روي تهديد و ارعاب مي باشد. در ذيل به نمونه اي اشاره مي شود:

محمد بن ابي عمير از هشام بن سالم از امام صادق عليه السلام نقل مي كند كه فرمود: «هنگامي كه عمر [از اُم كلثوم [نزد علي عليه السلام خواستگاري نمود، حضرت در پاسخ او فرمودند: او كم سنّ و سال است. عمر با عباس عموي علي عليه السلام ملاقات كرد و گفت: آيا در من عيبي هست؟»

عباس گفت: چه شده؟ عمر گفت: به خواستگاري دختر برادرزاده ات رفتم؛ [ولي او پاسخ منفي به من داد و [من را ردّ نمود. به خداوند سوگند! چاه زمزم را پُر مي كنم و هيچ نشانه بزرگي و كرامت براي شما نيست، مگر آنكه آن را از بين خواهم برد و هر آينه دو شاهد براي او اقامه كرده، به اتّهام سرقت دست راست او را قطع خواهم نمود. پس عباس نزد علي عليه السلام آمد و او را [از تهديدهاي عمر] آگاه ساخت و از ايشان درخواست نمود تا امر [اين ازدواج[ را به او واگذار نمايد. علي عليه السلام نيز مسئله ازدواج ام كلثوم را به عموي خود عباس سپرد.»[1]

در مورد اين روايت، چند نكته داراي اهميت مي باشد:

1. در وهله اوّل، علي عليه السلام به درخواست عمر پاسخ منفي دادند و فرمودند: امّ كلثوم هنوز به سنّ ازدواج نرسيده است. اين پاسخ، خود بيانگر ناخرسندي علي عليه السلام از اين پيوند بوده است.

2. عمر از تهديدهاي شديدي مانند نابود ساختن نشانه هاي بزرگي و كرامت اهل بيت عليهم السلام و اتّهام سرقت بهره برده است. اين تهديدها از يك سو، جان علي عليه السلام و خاندان و شيعيان ايشان را به مخاطره انداخت و از سوي ديگر، كيان دين و جامعه اسلامي را مورد تهديد و بي ثباتي قرار مي داد.

3. علي عليه السلام ، به منظور احترام گذاشتن به درخواست عموي خود، تصميم گيري نهايي در مورد اين ازدواج را بر عهده عباس گذاشتند.

با توجه به آنچه ذكر شد، چگونه اين پيوند مي تواند از روي رضايت و خشنودي علي عليه السلام صورت گرفته باشد؟ ازدواجي كه آغازش با انكار و مخالفت علي عليه السلام بود و منجرّ به تهديدهاي شديد از سوي خليفه دوم گرديد، چگونه مي تواند نشانگر دوستي و روابط حسنه ميان علي عليه السلام و خليفه دوم باشد؟

مخصوصا از اين جهت كه اصلِ اين ازدواج و اصل وجود فردي از فرزندان علي عليه السلام به نام امّ كلثوم كه با عمر ازدواج نمود، مورد نفي و انكار برخي از دانشمندان بزرگ شيعه است.

*برگرفته از مقاله مجله مبلغان :: بهمن 1386، شماره 100 مصطفي عزيزي علويجه

[1]  الكافي ج : 5 ص : 346

قبل از بررسي مشكلتان بايد به شما تبريك گفت كه در بهترين دوران عمرتان توانسته‏ايد در مسير زندگي خود چرخشي آگاهانه و انتخاب گرانه داشته باشيد و پرده‏هاي غفلت در گذشته را دريده و روبه سوي خدا نماييد. چهبسيارند كساني كه عمري را در غفلت و بي‏خبري به سر برده و آن گاه بيدار مي‏شوند كه همه فرصت‏هاي طلايي از كف رفته و جز خسران ابدي براي خود ذخيره‏اي نمي‏يابند. بنابراين قدر اين نعمت بزرگ الهي را بدانيد و به آستان كبريايي‏اش شكر و سپاس به جاي آوريد و از او ثبات قدم در راه دينش را طلب كنيد و نگذاريد كه شيطان بار ديگر بر سر راهتان كمين كرده و شما را از اين مسير منحرف سازد. خداوند توبه‏ كاران بويژه جوانان تائب را بسيار دوستدارد و آغوش رحمت بي‏انتهايش را به سوي آنان گشوده و پياپي رحمتش را بر آنان فرو مي‏بارد. او وعده داده است كه همه گناهانشان را مي‏آمرزد و اگر بر مسير درست استقامت ورزند بهشت نيكو در انتظار آنان است. بنابراين وعده‏هاي الهي بشارت بزرگي براي امثال شماست؛ چنين رحمتي را غنيمت شماريد و از چشمه فيض ربوبي عطش دروني خود را سيراب سازيد. اما مشكلات:

1- ترس و وحشت از مرگ. در رابطه با اين مسأله ابتدا بايد علل و عوامل آن را شناخت تا بتوان با آنها مبارزه كرد.

اين عوامل عبارتند از :

الف) فقدان درك صحيحي از ماهيت مرگ، به عبارت ديگر نداشتن فلسفه جامع حيات،

ب) حب دنيا،

ج) گناه. زيرا انسان گناهكار مرگ را اولين منزل عقوبت و عذاب‏هاي خويش مي‏بيند

د) مصروف داشتن تلاش و فعاليت هاي خود براي آبادسازي زندگي دنيوي و فرو نهادن تلاش براي سراي جاويد آخرت.

از امام مجتبي (ع) سوءال شد:چرااز مرگ هراسناكيم؟ فرمودند:«براي اين كه دنياي خويش را آباد و آخرت را ويران ساختيد از اين رو گذر از آبادانگاه به سوي ويرانكده برايتان مخوف و دهشت انگيز مي‏نمايد.» اكنون چه بايد كرد وچگونه مي‏توان با اين عوامل مبارزه نمود و مرگ را مطبوع و دلپذير دانست؟ البته ترس از مرگ براي ما طبيعي است اما دليل بر يأس و نااميدي نمي باشد بلكه در اين رابطه راه هاي متعددي وجود دارد و شايد خود شما هم برخي از آنها را بدانيد؛ ولي دانستن كافي نيست و اگر جدا خواستار فايق آمدن بر اين مشكل هستيد بايد با عزمي قاطع و اراده‏اي استوار در دو بعد علم و عمل پيشه سازيد و ميزان موفقيت شما بستگي به ميزان اهتمام در به كار بستن رهنمودهاي زير دارد:

(1) درك و بينش خود را با مطالعات عميق و ژرف پيرامون ماهيت گذران و مقدماتي دنيا و اهميت سراي جاويد آخرت دگرگون سازيد و در خود انقلاب فكري متناسب با فرهنگ قرآني پديد آوريد. البته اين انقلاب تا زماني كه درذهن محصور بماند و به ژرفاي ضمير راه نيابد و به يقين قلبي تبديل نشود كافي نيست. بنابراين بايد آنچه را كه با علم حصولي كسب مي‏كنيد به شهود قلبي و علم حضوري مبدل سازيد. از ديدگاه قرآن حيات واقعي سراي آخرت است(ان الدار الاخره لهي الحيوان) و كسي كه قلبا چنين چيزي را باور داشته باشد اندكي از مرگ هراس نخواهد داشت. زيرامرگ تولدي تازه است كه انسان را به حيات و جايگاه اصلي‏اش رهنمون مي‏شود. از اين رو انسان موحد به جايي مي‏رسد كه چون اميرالمؤمنين(ع) مي‏فرمايد: «مرگ براي فرزند ابوطالب گواراتر است از سينه مادر برايطفل».

به قول شاعر:

مرگ اگر مرد است گو نزد من آي     تا در آغوشش بگيرم تنگ تنگ

من ازو جاني ستانم پربها     او ز من دلقي ستاند رنگ رنگ

 كسي كه به چنين مرحله‏اي رسيد خواه ناخواه حب دنيا را نيز از كف مي‏دهد. پس مهمترين عامل در غلبه بر ترس، اميد به رحمت الهي است و با توكل برخدا و توسل به اهلبيت عليهم السلام كه بهترين الگو مي باشند، مي توان بر اين امر فائق آمد.

(2) براي تفوق بر اين عامل بايد به اطاعت از اوامر و نواهي الهي پرداخت. پس كسي كه چنين كند او را از مرگ باكي نيست. زيرا براي او فرشته مرگ آورنده بشارت بهشت و نعيم است و نيز در روايت آمده است كه: هرگاه از مرگ هراسناك شديد استغفار كنيد. زيرا بر اثر آن خداوند گناهان شما را مي‏آمرزد و در نتيجه ترس شما كاهش مي‏يابد. ديگر اينكه انسان قدري از زندگي خود را نيز مصروف آخرت سازد و ضمن تأمين نيازهايضروري دنيوي خويش قدري نيز به آبادسازي آخرت بپردازد. آنچه در اين زمينه بسيار مفيد مي‏باشد عبارت است از: خدمت به ديگران، بنيانگذاري سنتهاي نيكو و خدمات معنوي- مادي و اجتماعي، صله ‏رحم، روزه و بطور كل انجام اعمال نيك.

2- ناتواني در جبران گذشته‏ها: در اين مورد توجه به چند نكته لازم است:

الف- در اسلام هيچ تكليفي فوق توان انسان خواسته نشده است.

ب- احساس يأس و ناتواني در شما چندان منطقي نيست. بلكه اين يكي از دام‏هاي شيطان براي جلوگيري از رشد وسعادت شماست.

بنابراين: در مورد نمازهايي كه فوت شده در هر شبانه روز در كنار هفده ركعت نماز واجب هفده ركعت هم نماز قضا بخوانيد تا تدريجا ذمه شما بري‏ء شود. حتي اگر همين نمازها را در وقت نافله به جا آوريد علاوه بر قضا ثواب نافله هم براي شما نوشته مي‏شود و اين نيز لطف افزون‏تري از ناحيه خداست، در مورد غيبت و ساير گناهان، اگر امكان طلب و درخواست حلاليت وجود دارد، حلاليت بخواهيد و اگر اين امكان وجود ندارد طلب بخشش و استغفار از خداوند براي ايشان و خودتان داشته باشيد مطمئنا استغفار حلال همه اين مشكلات خواهد بود.[1]

3- نكته آخر و بسيار مهم اين است كه انسانها چه از مرگ بترسند و چه نترسند مرگ به سراغ همه مي آيد و هيچ كسي نمي تواند از دست مرگ فرار كند چرا كه مرگ همه را به آغوش خود مي كشاند پس بنابر آنچه قبلا در مورد توكل به خدا و انجام اعمال نيك و غيره ذكر شد بايد آماده مرگ شد و ترسيدن كاري را درست نمي كند همانطور كه خداوند در قرآن فرموده:

«مَثَلُ الَّذينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ في‏ سَبيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ في‏ كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَ اللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ»[2] مثل (انفاقات) كساني كه اموالشان را در راه خدا انفاق مي‏كنند مثل دانه‏اي است كه هفت خوشه بروياند، در هر خوشه‏اي يكصد دانه باشد (پس انفاق هر چيزي هفتصد برابر پاداش دارد) و خداوند براي هر كه بخواهد (و حكمتش اقتضا كند) چند برابر مي‏كند، و خداوند (از نظر وجود و توان و رحمت) داراي وسعت است و داناست.

صور اسرافيل پايان دنيا

رسيدن قيامت علاوه بر آنكه در كتابهاي آسماني وعده شده است و توسط 124000هزار پيغمبر تاكيد و تبليغ شده است، از طريق عقل و علم نيز قابل درك و اثبات است. دانشمندان افول انرژي خورشيد را پيش بيني كرده اند همانطور كه قرآن  فرموده است: و اذا الشمس كورت؛ آن هنگام كه خورشيد كور شود پس روزي خواهد رسيد كه خورشيد بر دنيا نتابد.

منابع انرژي زمين نيز رو به پايان است و طبيعت روند رو به ضعف دارد حال آنكه "زمان"، پايان و انتهايي ندارد ناچار، جهان مجبور به تحمل روزگاري دگرگون و آغازي دوباره خواهد بود كه همان قيامت است اما كيفيت اين قيامت را ديگر بايد از منابع آسماني پرسيد، علم اگر هم به مطالبي در اين زمينه برسد كامل و دقيق نخواهد بود.

از آيات اين طور به نظر مي رسد كه حيات در دنيا با يك صداي  عظيم به پايان خواهد رسيد كه صور اسرافيل نام دارد. صور به معناي شاخ است و مراد از آن همان شيپور است. و اسرافيل مقربترين فرشته الهي و به معناي عبدالله است .

راويان معتبر از حضرت زين العابدين عليه السّلام روايت كرده اندكه فرمود صور اسرافيل‏ شاخى بزرگ است كه يك سر و دو طرف دارد و بين آن طرفى كه به سوى زمين است تا آن طرفى كه بالاست بسوى آسمان، مانند فاصله زمينهاى هفتگانه تا فراز آسمان هفتگانه است در آن صور سوراخ‏هائيست به تعداد ارواح مردم، و گشادى دهانه آن به اندازه بين زمين و آسمان است.

البته گـروهـى از مـحـقـقـان و مـفـسران گويند: ممكن است كه تعبير از صور و شيپور و شاخ تو خالى، تعبيرى كنايى باشد كه مراد صاعقه و صيحه عظيمى است كه تمام آسمان و زمينى را پـر مـى كـنـد و سبب مرگ ناگهانى همه موجودات زنده مى شود و يا همه را به حركت و جنبش در مى آورد و سبب حبات آنهامى شود. اما اينكه چطور بواسطه يك صدا مهمترين اتفاقات دنيا يعني به آخر رسيدن دنيا و برپا شدن قيامت انجام مي شود، رازي دارد كه هنوز بر ما پوشيده است. اما تاثير امواج بسيار بلند در انهدام اشياء بر كسي پوشيده نيست جالب اينكه امواج صدا، هم در هوا و هم آب و هم در جامدات نفوذ مي كند. «امواج شديد، گاه همه چيز را در هم مى كويند، تاثير بمب ها و مواد مـنـفـجره بر بدن انسان ها و ساختمان ها از طريق همين امواج شديد صورت مى گيرد كه از آن تـعبير به موج انفجار مى كنند اين امواج مي توانند در يك لحظه هر گونه مقاومتى را در هـم بـشـكنننـد، و گـاه انـسـان يـا سـاخـتـمـانـى را بـه اجـزاى بسيار كوچكى هم چون پودر تـبـديـل كـنـند. بـنـابراين ، جاى تعجب نيست كه صيحه رستاخيز و بانگ صور در مدتى كوتاه مايه مرگ انسانها و در هم شكستن كوه ها شود.(فرشتگان و تحقيق قرآني روايي و عقلي، تاليف علي رضا رجالي تهراني، سايت غدير )

آنگاه خداوند از عزرائيل مى‏پرسد: چه كسانى باقيمانده‏اند؟ مى‏گويد: اين چهار فرشته، سپس امر مى‏كند كه آن سه فرشته را قبض روح كند و بعد مى‏پرسد: چه كسى باقيمانده؟ عزرائيل مى‏گويد: بنده ضعيف تو، عزرائيل، خطاب مى‏رسد: تو هم بمير، و در اين موقع عزرائيل صيحه‏اى مى‏زند ومي ميردكه اگر مردم پيش از مردنشان آن را شنيده بودند، همه مى‏مردند.پس جز خدايتعالي كسي زنده نماند . بعداز آن سالهاي طولاني بگذرد تا حوادث طبيعي براي بروز قيامت رخ دهد كه از جمله آن بازيافت اجساد مردگان است

براى صور اسرافيل سه نفخه است و اسرافيل سه مرتبه در آن مي دمد يك دميدن فزع، دوم دميدن موت، سوم دميدن بعث (زنده شدن)؛ هر گاه دوران نابودى رسد خداى عز و جل اسرافيل را فرمان دهد كه در صور بدمد دميدن فزع را، پس زمانى كه فرشتگان ببينند كه اسرافيل فرود آمده و صور همراه او است ميگويند كه خدا اجازه مردن اهل آسمانها را داده؛ پس اسرافيل در بيت المقدس فرود آيد سپس رو بقبله ايستد و در صور بدمد: يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ وَ كُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ(نمل ،87) ...و روزى كه دميده شود در صور پس هراسان شود هر كس در آسمانها و هر كس در زمين است مگر آن كس را كه خدا بخواهد و همه در پيشگاه خدا ذليل بيايند...(ارشاد القلوب، ترجمه مسرحمي ،ج 1،ص124 )

در نـهج لبلاغه آمده است: و در صور دميده مى شود و - دنبال آن قلب ها از كار مى افتد، زبان ها بند مى آيد و كوه هاى بلند و سنگ هاى محكم چنان بـه هـم مـى خـورد كـه مـتـلاشى و نرم مى شود، و جاى آن چنان صاف مى گردد كه گويا هرگز كوهى وجود نداشته است.

در اثر آن صور زمين بجنبش در آيد و زن شيرده طفل شيرخوارش را فراموش كند و هر باردارى بارش را بزمين گذارد. مردمان روى يك ديگر بيفتند بطورى كه گويا مستند در صورتى كه مست نيستند ولكن از بزرگى ترس و بيم آن روز است. از ترس ريشهاى جوانان سفيد شود و شياطين از ترس به اطراف زمين پرواز ‏كنند و اگر اين نبود كه خداى تعالى روحهاى مردم را در جسدها نگاه مى‏دارد از وحشت  اين نفخه از بدنها خارج مى‏شدند. (ارشاد القلوب-ترجمه مسترحمى ،ج‏1 ،128)

سپس امر مى‏كند خدا به اسرافيل كه بدمد در صور نفخه‏اى كه غش مى‏كنند از بيمش سپس از آن سرى كه بطرف زمين است صدائى بيرون آيد كه بجا نگذارد در زمين جن و انسى و شيطانى و... مگر اينكه غش كنند و بميرند و بيرون آيد صدائى از آن طرفى كه بسوى آسمانست پس بجا نماند در آسمانها صاحب روحى مگر اينكه بميرد خداى تعالى فرموده: مگر آن كس را كه خدا بخواهد و آن كس جبرئيل و ميكائيل و اسرافيل و عزرائيل، پس ايشانند كسانى كه خدا خواسته بجا مانند.

وَ نُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ...(زمر،68): چون دميده شود در صور اسرافيل‏ جز آنكه خدا بقاى او را خواسته هر كه در آسمانها و زمين است يكسره مدهوش مرگ شوند...

در نـهج لبلاغه آمده است  : و در صور دميده مى شود و- دنبال آن قلب ها از كار مى افتد، زبان ها بند مى آيد و كوه هاى بلند و سنگ هاى محكم چنان بـه هـم مـى خـورد كـه مـتـلاشى و نرم مى شود، و جاى آن چنان صاف مى گردد كه گويا هرگز كوهى وجود نداشته است

آنگاه خداوند از عزرائيل مى‏پرسد:

چه كسانى باقيمانده‏اند؟ مى‏گويد: اين چهار فرشته، سپس امر مى‏كند كه آن سه فرشته را قبض روح كند و بعد مى‏پرسد: چه كسى باقيمانده؟ عزرائيل مى‏گويد: بنده ضعيف تو، عزرائيل، خطاب مى‏رسد: تو هم بمير، و در اين موقع عزرائيل صيحه‏اى مى‏زند و مي ميرد كه اگر مردم پيش از مردنشان آن را شنيده بودند، همه مى‏مردند. پس جز خدايتعالي كسي زنده نماند. بعد از آن سالهاي طولاني بگذرد تا حوادث طبيعي براي بروز قيامت رخ دهد كه از جمله آن بازيافت اجساد مردگان است. در روايت است كه خداوند امر فرمايد آسمان را كه ببارد بر زمين مدت چهل‏ شبانه روز كه همه جا را آب فرا گيرد، پس اجزاء بدنهاى مردگان در ميان آب باران‏ جمع مى‏شود، و به هم مي پيوندد وقتي اجساد با سير طبيعي خلقت كامل شدند هنگامه قيامت فرا مي رسد. آنگاه خداوند ابتدا اسرافيل را زنده مي كند و به او امر مي كند كه در صور بدمد اسرافيل صيحه اي مي كشد كه تمام خلايق بر اثر آن زنده شده و از قبرهاي خود خارج مي شوند و وارد محشر مي شوند. ...(اقتباس ازهمان منبع )

و تـفـح فـى الصـور فـاذا هـم من الاجداث الى ربهم ينسلون: و چون در صور دميده شود، پس به ناگاه همه از قبرها به سوى خداى خود به سرعت مى شتابند. يـوم يـنفخ فى الصور و نحشر المجرين يومئذ زرقا(طه،102): روزى كه در صور دميده شود، و در آن روز مجرمان را با بدن هاى كبود جمع مى كنيم. و نـفـخ فـى الصـور فـجـمـعا(كهف،99): و در صور دميده شود پس همه خلق را (در صحراى قيامت ) گرد آوريم. يـوم يـنفخ فى الصور فتاتون افواجا(نبا،22) روزى كه در صور دميده شود و شما فوج فوج وارد محشر مى شويد.

عوامل بركت زا و بركت زدا

رابطه معنويت و بركت

آن گاه كه در سايه سار معنويت و تقوا، بركات معنوي بر مردم باريدن گيرد، بركت هاي مادي نيز كم كم رخ مي نمايند و در اين گونه موارد ظاهر مي شوند:

1. فزوني در نان و غذا: رسول خدا صلي الله عليه و آله مي فرمايد: «گرده ها و قرص هاي نان خود را كوچك بگيريد؛ زيرا با هر قرص كوچك ناني، بركت وجود دارد».

2. بركت در مال: با بخشش و انفاق مال، بركت مال فزوني مي يابد و علي عليه السلام هم در اهميت اين امر مي فرمايد: «بركة المال في الصدقه».

3. فرزند صالح: داشتن فرزندان صالح، از مظاهر خير و بركت است. امام باقر عليه السلام درباره خيرآوري فرزند مي گويد: «هيچ فرزندي بر عبدالمطلب هديه نشد كه بركتش از علي عليه السلام بيشتر باشد؛ مگر پيامبر خدا صلي الله عليه و آله ».

اين بركت ها در سايه عبادت و حق گرايي و وظيفه شناسي تداوم مي يابد. دعا و ارتباط با خداوند، بركت هاي زندگي را زياد مي كند. احترام به بزرگ ترها نيز در افزايش رزق و روزي تأثيرگذار است. در برخي روايت ها آمده است: «سه چيز است كه در آن بركت وجود دارد: معامله مدت دار، قرض به هم دادن و مخلوط كردن گندم و جو براي مصرف خانه، نه براي فروش».

2. عواملي چون حق شناسي، شكرگزاري و قرض دادن، مايه افزايش رزق.

در بيان اين آيه مرحوم طبرسي مي نويسد:

آنان مردمي بودند كه مرتكب گناه شدند و پيامبران را تكذيب كردند، خداوند هم درهاي بركت آسماني خود را به روي آنان بست و به خاطر كردار بدشان آنان را گرفتار تنگ دستي و مجازات كرد.

ترك نماز، از عوامل بركت زداست. حضرت زهرا عليهاالسلام درباره رخت بربستن بركت از عمر و مال انسان بي نماز مي فرمايد: «يَرْفَعُ اللّه ُ الْبَرَكَةَ مِنْ عُمْرِهِ وَ يَرْفَعُ اللّه ُ الْبَرَكَةَ مِنْ رِزْقِه».

هرگاه كم فروشي در ميان مردم رواج يابد، خداوند آنان را به خشكسالي و قحطي دچار مي سازد، چنان كه حضرت علي عليه السلام درباره زيان هاي كم فروشي مي فرمايد: «اذا طُفِفَتِ الْمِكْيالُ، اَخَذَهُمُ اللّه ُ بِالسَّنينَ وَ النَّقْصِ».

همچنين اگر زكات مال پرداخت نشود، به فرمايش حضرت امير عليه السلام :

اذا مَنَعوُ الزَّكاةَ، مَنَعَتِ الاْرَضُ بَرَكاتِها مِنَ الزَّرْعِ و الثِّمارِ وَالْمَعادِنِ.

هرگاه كه مردم زكات خود را نپردازند، زمين بركت خود را از زراعت و ميوه ها و معدن ها دريغ مي دارد.

خداوند مي فرمايد: از شرك و گناهان بپرهيزيد تا ما درهاي بركات و خيرات تكامل بخش را، از آسمان به وسيله آمدن باران و از زمين به خاطر روييدن گياهان و به وجود آمدن ميوه ها نازل گردانيم. همان گونه كه حضرت نوح عليه السلام به امت خويش وعده داد و گفت: «يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْرارًا» (نوح: 11)

تا زماني كه مردم امر به معروف و نهي از منكر كنند و بر كارهاي خير به يكديگر ياري رسانند، نعمت ها و خيرات از آنها رخت برنمي بندد، اما اگر اين دو را ترك كنند، بركات از آنها گرفته خواهد شد.

همچنين از ديدگاه امام علي عليه السلام خيانت، يكي ديگر از عوامل بركت زداست و ايشان مي فرمايد: «اذا ظهرتْ الخِياناتُ، ارتفعتْ البركاتُ؛ زماني كه خيانت ها آشكار شود، بركات از بين خواهد رفت». در حقيقت، گناهان اخلاقي و اقتصادي و اجتماعي، فاجعه هاي دردناك و هستي سوز جامعه بشري هستند كه باعث خشم خداوند مي شوند. رسول گرامي اسلام در هشداري مي فرمايد:

هرگاه خداوند بر امتي خشمگين شود و آن گاه بر آنان عذاب نازل نگرداند؛ نرخ هاي آنان را بالا مي برد، عمرهاي آنها را كوتاه مي كند، تجارت شان را به سود نمي رساند، ميوه هاي درختان شان را سالم و بي آفت نمي كند، چشمه ها و نهرهاي آن ها را پر آب نمي گرداند و باران را از آنان دريغ مي دارد.

رباخواري، رشوه خواري و ديگر درآمدهاي نامشروع عامل ديگر بركت زدايي شمرده مي شود، چنان كه امام موسي بن جعفر عليه السلام مي فرمايد: «به درستي كه حرام بركت ندارد و اگر هم نشو و نماي ظاهري داشته باشد، بركتي در آن نيست».

نكته مهم اين است كه شرط دست يابي به بركت هاي آسماني و زميني، داشتن ايمان و تقواي بالاست و در پرتو تقرب الهي و اطاعت و فرمان برداري از تعاليم انسان ساز اسلامي و دوري از كجروي ها و سركشي ها است كه خداوند خيرات و بركات خويش را به بندگان هديه مي كند.

پيام متن:

ترك امر به معروف و نهي از منكر، خيانت، رباخواري و رشوه خواري؛ از عوامل بركت زدا.

رباخواري، رشوه خواري و ديگر درآمدهاي نامشروع عامل ديگر بركت زدايي شمرده مي شود، چنان كه امام موسي بن جعفر عليه السلام مي فرمايد: «به درستي كه حرام بركت ندارد و اگر هم نشو و نماي ظاهري داشته باشد، بركتي در آن نيست»

نظام طبيعت و عالم هستي را نظام علت و معلول و عالم سبب و مسبب دانسته اند. در پيدايش و استمرار بركت، نيت ها و كردار آدمي نقش به سزايي دارد.

خداوند متعال در قرآن به زيبايي به اين اصل اشاره مي كند كه:

وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُري آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ اْلأَرْضِ

و اگر مردم شهرها ايمان آورده و به تقوا گراييده بودند، قطعا بركاتي از آسمان و زمين بر ايشان مي گشوديم.

علامه طبرسي در تفسير اين آيه مي نويسد:

خداوند مي فرمايد: از شرك و گناهان بپرهيزيد تا ما درهاي بركات و خيرات تكامل بخش را، از آسمان به وسيله آمدن باران و از زمين به خاطر روييدن گياهان و به وجود آمدن ميوه ها نازل گردانيم. همان گونه كه حضرت نوح عليه السلام به امت خويش وعده داد و گفت: «يُرْسِلِ السَّماءَ عَلَيْكُمْ مِدْرارًا» (نوح: 11) البته بركات آسمان به «دعا» و بركات زمين به «آسان انجام شدن حوائج و نيازمندي» هم تفسير شده است.

اگر اعمال بندگان بر اساس معيارهاي الهي شكل گيرد، رضايت خداوند را به همراه خواهد داشت و بركت هاي بي پايان الهي نصيب شان خواهد شد.

امام رضا عليه السلام مي فرمايد: خداوند متعال به يكي از پيامبران وحي فرستاد كه: «هرگاه من اطاعت شوم، راضي مي گردم و آن گاه كه رضايت داشتم، بركت مي دهم و بركت من هم بي پايان است».

گفتني است در سايه اجراي عدالت، جامعه به كمال معنوي مي رسد و در اين صورت، عنايت الهي شامل حال آنان مي گردد و پس از آن، بارش بركات را شاهد خواهيم بود، چنان كه حضرت علي عليه السلام به اين مهم اشاره مي كند كه:

«بِالعَدْلِ تَتَضاعَفُ الْبَرَكاتُ؛ به سبب عدل، بركات چند برابر مي شود».

از اين سخنان بر مي آيد كه در بركت، جنبه الهي و معنوي هم بسيار تأثيرگذار است و اين به فزوني، تعالي و ماندگاري نعمت كمك مي كند و در نهايت، انسان را به سلامت دنيوي و سعادت اخروي نزديك مي سازد.

پيامبران زن در قرآن

شايد عنوان نوشتار حاضر، اندكي شما را به حيرت افكنده باشد كه به حق چيزهاي نشنيده! مگر زنان هم به مقام نبوت رسيده‌اند و ما خبر نداشته ايم؟ و اصلا كي و كجا كسي ياد دارد كه خداوند زني را به عنوان پيامبر بر مردم گسيل بدارد؟

اينها همه سوالاتي است كه ذهن و زبان نگارنده را از مدتي پيش به خود واداشته است و اين چند پاره خط، تلاشي است براي يافتن پاسخي قرآني و برهاني بدين مساله.

اگر در قرآن خواندي كه حضرت حق - جلّ و علا - خطاب به پيامبر دردانه اش – درود بي پايان بر او - چنين فرمايش كرده است كه "  وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيهِمْ ...(يوسف/109)، (يعني همه پيامبران پيش از تو مرد بوده اند)، فورا تيغ نقد بر اين نوشته نكش؛ چه اينكه بحث ما در نبوت زنان است و نه رسالت ايشان.

پاسخ نهايي منوط به ذكر مقدماتي چند است كه با هم مرور مي كنيم:

يكم: فرق است ميان نبوت و رسالت؛

ميان اين دو به تعبير منطق دانان، نسبت عموم و خصوص من وجه است يعني هر رسولي نبي است و تنها برخي از انبياء رسولند.

دانشمندان علوم اسلامي تعاريف گوناگوني از نبوت و رسالت به دست داده اند از جمله:

فيض كاشاني در علم اليقين، ج 1 مي گويد: «نبي» كسي است كه به او وحي شود تا خود عمل كند و «رسول» آن است به او وحي شود تا عمل كند و تبليغ كند.

از صاحب تفسير گرانسنگ الميزان (مجلد دوم، صفحه 139) هم بشنويد كه مي گويد: رسول حامل رسالت است و نبي حامل نبأ، رسول شرف وساطت بين خداوند و خلق را دارد و نبي شرف علم به خداوند و آنچه نزد او است.

جناب علامه در ج13الميزان بسط بيشتر داده اند كه رسول كسي است كه فرشته بر او نازل گردد و او فرشته را ببيند و با او تكلم كند. اما نبي كسي است كه فرشته را در خواب مي بيند و در خواب بر او وحي مي شود.

بنابراين، اگر در قرآن خواندي كه حضرت حق - جلّ و علا - خطاب به پيامبر دردانه اش – درود بي پايان بر او - چنين فرمايش كرده است كه " و َمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيهِمْ ...(يوسف/109)، (يعني همه پيامبران پيش از تو مرد بوده اند)، فورا تيغ نقد بر اين نوشته نكش؛ چه اينكه بحث ما در نبوت زنان است و نه رسالت ايشان.

دوم: نبوت بر دو گونه است:1. نبوت انبائي 2. نبوت تشريعي؛

اولي از ذات و صفات و افعال الهي و به طور عام، از معارف الهي خبر مي‌دهد و دومي علاوه بر آن به تبليغ احكام، آداب و شريعت نيز مي پردازد.

بنابر بر مقدمه دوم، مراد ما در اين وجيزه، اثبات نبوت انبائي براي تني چند از زنان است نه نوبت تشريعي كه آن نبوت خاصّه است و از حوصله اين مقال بيرون.

دليل قرآني

اينك با مفروض انگاشتن مقدمات ياد شده، به منظور اثبات مقام نبوت حضرت مريم(س) به سراغ قرآن مي رويم:

در قرآن كريم آياتي وجود دارد كه ظاهر آنها دلالت بر نبوت حضرت مريم(س) مي كند. بعضي از آيات مزبور را در اينجا مي آوريم:

1-«إن الله إصطفي آدم و نوحا و آل ابراهيم و آل عمران علي العالمين ذريه بعضها من بعض و الله سميع عليم«( آل عمران / آيه 33 و 34)

خداوند، آدم و نوح، آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برگزيد (انتخاب و اختيار كرد) منظور ما در اين آيه فعلا كلمه «آل عمران» است كه شامل مريم، مادر مريم و پسر مريم مي شود.

اگر چه اين نوع از نبوت(انبائي)، پشتوانه هر گونه رسالت و نبوت تشريعي است اما اختصاص به مردان ندارد بلكه زنان نيز مي توانند به اين مقام دست يابند.

2- و إذ قالت الملائكه يا مريم إن الله إصطفيك و طهرك و إصطفيك علي نساء العالمين.( آل عمران / آيه 42)

و زماني كه ملائكه گفتند اي مريم! همانا خداوند ترا برگزيد و پاك گردانيد و تو را بر زنان عالم، انتخاب كرد. در آيه فوق ملائكه با مريم سخن گفته اند و بلاواسطه و مستقيم علاوه بر آن، خبر اصطفاء و برگزيدنش را از طرف خداوند برايش آورده اند، كه در مجموع مي تواند مؤيد نبوت وي باشد، چنانكه بسياري از پيامبران الهي نيز به همين شكل برايشان وحي نازل مي شده است. و خصوصاً كه خداوند او را برگزيده است و اين گزينش به علت ويژگي و خصيصه اي كه در او وجود دارد، چنانكه آدم و نوح را به همين علت مورد اصطفاء قرار داده است.

دليل ما بر نبوت مريم(ع) اين است كه در آيه شريفه 33 آل عمران، كلمه اصطفا در مورد حضرت آدم و نوح و آل ابراهيم، قطعاً به معناي اختيار براي نبوت است، وحدت سياق ايجاب مي كند كه در مورد آل عمران (مريم و مادر مريم و پسر مريم) نيز، همين معنا باشد، وگرنه بايد مرتكب خلاف ظاهر آيه بشويم كه دليل بر اين كار نيست. و از طرفي چون در آل عمران حضرت عيسي(ع) هم وجود دارد، نمي شود گفت اصطفاء حتي در باره خود آل عمران هم به يك معنا نيست، زيرا در اين صورت در مورد حضرت عيسي(ع) كه يكي از آل عمران است حتماً بايد به معناي ديگري باشد كه نزد اهل ادب به ويژه از خداي حكيم، بعيد بلكه قبيح به نظر مي آيد.( زن و پيامبري، مرتضي فهيم كرماني)

دليل برهاني

باطن نبوت(انبائي) ولايت است. ولايت نيز مربوط به كمالات و قداست هاي روحي است و روح انسان نه مذكر است نه مونث، لذا برخي ارواح كه به جسم زنانگي تعلق يافته اند، داراي شأن ولايت هستند.

در توضيح بيشتر اين استدلال، حضرت استاد آيت اللّه جوادي آملي، در كتاب زن در آينه جلال و جمال، ص167بيان متيني دارند كه عينا مي آوريم:

قرآن كريم مسأله نبوت تشريعي را كه به صورت رسالت بيان مي شود ـ چون يك كار اجرايي است، و حشر با مردم را همراه دارد و رهبري جنگ و صلح و دريافت مسايل مالي و توزيع اموال و تنظيم كار جامعه را به عهده دارد ـ اين نوع نبوت را در اختيار مردها قرار داده و در سوره يوسف و سوره نحل مي فرمايد:

«ما ارسلنا من قبلك الارجالاً نوحي اليهم فاسألوا اهل الذكر ان كنتم لا تعلمون».

يعني رسالت يك كار اجرايي است و ما قبل از تو اي پيامبر هيچ كسي را جز مرد به عنوان رسول نفرستاده و فقط به مردها وظيفه رسالت داديم.

پس رسالت به معناي رهبري جامعه، بيان حلال و حرام، واجب و مستحب، مكروه و مباح و مانند آن، نبوت خاصي است كه چون مقام اجرايي است به عهده مردها گذاشته شده، ولي نبوت اِنبائي بدين مفهوم است كه فردي از طريق وحي مطلع شود كه در جهان چه مي گذرد، آينده جهان چيست؟ و آينده خودش را ببيند و از آينده ديگران نيز باخبر شود، و اين نوع نبوت به ولايت برمي گردد، نه به نبوت تشريعي و رسالت اجرايي.

اگر چه اين نوع از نبوت، پشتوانه هر گونه رسالت و نبوت تشريعي است اما اختصاص به مردان ندارد بلكه زنان نيز مي توانند به اين مقام دست يابند.

اگر مراد قُرْطُبي و همفكران او، اثبات نبوت اِنبائي براي مريم است، اين را همه عرفا، حكما و محققان اهل تفسير مي پذيرند، و اگر منظور، نبوت تشريعي بوده كه مريم(ع) داراي رسالت بوده و وحي تشريعي دريافت مي كرده اين مردود است.

باطن نبوت(انبائي)ولايت است. ولايت نيز مربوط به كمالات و قداست هاي روحي است و روح انسان نه مذكر است نه مونث، لذا برخي ارواح كه به جسم زنانگي تعلق يافته اند، داراي شأن ولايت هستند.

علاوه بر مريم (س) عده اي به نبوت زنان ديگري چون "حنّه" (مادر مريم و همسر عمران بن ثامان)، ‌مادر موسي(همسر عمران بن قاهث بن لاوي بن يعقوب بن اسحاق بن ابراهيم)، آسيه(همسر فرعون) ساره(همسر ابراهيم نبي)، هاجر(كنيز ابراهيم نبي) نيز استدلال نموده اند.

به عنوان مثال ابن حجر عسقلاني در فتح الباري، ج6، ص515 با اين استدلال كه نبي كاملترين نوع انساني است و انسان كامل مصداق نبوت است مي گويد: در روايات آمده است كه برخي زنان مانند مريم و آسيه از جمله كامل ترين انسان ها بوده اند.

در كتاب مقدس به نام شش زن برمي خوريم كه عنوان "نبيه" دارند: دبوره، حُلده، دختران فيلپس، حنّا و مريم.

البته بحث در باب ضعف و قوت موافقان و مخالفان در اين مساله، مجالي فراختر از اين مقال مي طلبد كه شايسته است علاقمندان به كتابهايي چون "زن و پيامبري" تاليف دانشمند محقق شيعي، مرتضي فهيم كرماني مراجعه نمايند.

از متكبّر در تعجّبم

 ابو حمزه ثمالى از حضرت سجّاد عليه‏السلام نقل مى‏كند كه حضرت فرمود : از متكبّر فخر فروش عجب دارم كه ديروز نطفه بود و فردا جيفه است ، عجب از كسى كه در حق خدا شك دارد در حالى كه اين همه مخلوقات الهى را مى‏بيند ، عجب از كسى كه منكر مرگ است ، در حالى كه هر شب و روزى مى‏ميرد و عجب از كسى كه جهان بعد را منكر است ، در حالى كه جهان فعلى را مى‏نگرد و عجب از كسى كه براى خانه فنا كار مى‏كند ، در حالى كه عمل براى خانه بقا را ترك كرده است

عيسى و شخص معجب

امام صادق عليه‏السلام فرمود : راه و روش عيسى در تبليغ دين گردش در شهرها بود ، در يكى از گردش‏هايش بيرون شد در حالى كه مرد كوتاه قدى از يارانش به همراهش بود . چون عيسى به دريا رسيد ، از روى يقين نام خدا را برد و روى آب به راه افتاد ، چون آن مرد عيسى را اين چنين ديد او هم با يقين كامل نام حضرت حق را به زبان جارى كرد و دنبال عيسى به روى آب به راه افتاد تا به عيسى رسيد .

در اين حال عجب و خودبينى او را گرفت ، با خود گفت : اين عيسى روح اللّه است كه به روى آب راه مى‏رود و من همانند او ، پس او را بر من چه برترى است ؟ امام فرمود : به محض اين انديشه به زير آب رفت ، در آن حال عيسى را به عنوان كمك صدا زد ، آن حضرت وى را از آب بيرون آورده سپس به او فرمود : چه گفتى ؟ در پاسخ عيسى ، انديشه‏اش را بيان كرد و اين كه آلودگى عجب گريبانش را گرفت ، عيسى فرمود : خود را به جايى واداشتى جز آنجا كه خدايت واداشته و بدين جهت مورد خشم خدا شدى ، از آنچه كه گفتى به درگاه حضرت حق توبه كن . سپس امام صادق عليه‏السلام فرمود : آن مرد توبه كرد و به مقامى كه خدا به او داده بود بازگشت

خود را امتحان كنيم

   امام باقر عليه‏السلام مى‏فرمايد : اگر بخواهى خود را امتحان كنى كه در تو خيرى هست ، به قلبت مراجعه كن ، اگر عاشق اهل طاعت و دشمن اهل معصيتى در تو خير هست و خداوند دوستت دارد و اگر دشمن مردم مؤمنى و علاقه‏مند به اهل معصيت در تو خيرى نيست و خداوند دشمن توست و مرد با همان است كه به آن علاقه‏مند است.

از متكبّر در تعجّبم

 ابو حمزه ثمالى از حضرت سجّاد عليه‏السلام نقل مى‏كند كه حضرت فرمود : از متكبّر فخر فروش عجب دارم كه ديروز نطفه بود و فردا جيفه است ، عجب از كسى كه در حق خدا شك دارد در حالى كه اين همه مخلوقات الهى را مى‏بيند ، عجب از كسى كه منكر مرگ است ، در حالى كه هر شب و روزى مى‏ميرد و عجب از كسى كه جهان بعد را منكر است ، در حالى كه جهان فعلى را مى‏نگرد و عجب از كسى كه براى خانه فنا كار مى‏كند ، در حالى كه عمل براى خانه بقا را ترك كرده است.

برگرفته از كتاب حكايتهاي عبرت آموز استاد حسين انصاريان

يكي از خصوصيات قلب بشر

(زمينه كلى سوره‏ حج)

نخستين آيات سوره حج هول و هراسهاى ساعت قيامت را براى ما مصوّر و مجسّم مى‏سازد تا روح پرهيزگارى نسبت به خداى متعال را بر انگيزد.

شايد تقوا و پرهيزگارى از هدفهايى باشد كه تمام سوره‏هاى قرآنى آن را محقّق مى‏سازند، ولى بازتابهاى آنها بر زندگى متفاوت است. اين سوره چنين آغاز مى‏شود كه مردم را به تقوا و پرهيزگارى فرمان مى‏دهد، و مناسك و مراسم حج و وظايف و واجبات جهاد را به ما يادآور مى‏شود و سرانجام به بيان ويژگيهاى امّت اسلامى پايان مى‏يابد.

اين سوره شفاى قلب از بيماريهاى غفلت و جدل و نادانى و دورويى است و نيز عذر و بهانه‏هايى را كه انسان براى گريز از مسئوليت به آنها متوسّل مى‏شود مثل گمان باورى و آرزوجويى و تكيه به پرستش بتها (از هر نوع) و بيم از طاغوتها و گردنكشان، و خوف از شكست خوردن در برابر نيروى (ظاهرى) آنها، همه و همه را چاره مى‏كند.

چگونه خداوند با آيات اين سوره آن بيماريها را شفا مى‏بخشد و قلب را از عذرهايى كه مانع پرهيزگارى و تقوا مى‏شود پاك و زدوده مى‏سازد؟

در آغاز اين سوره نهيب زلزله‏اى سخت را مى‏بينيم كه نقابهاى انسان را فرو مى‏ريزد، انسانى كه در گمراهى و جهل سرگشته و حيران شده و از سرنوشت تباهى كه در انتظار اوست غافل و بيخبر مانده است.

آن گاه روند سوره به بهانه سازيهاى ديرين و تازه‏اى مى‏پردازد كه نفس بشرى براى گريز از عظمت مسئوليّت و هيبت مجازات به آنها متوسّل مى‏شود و عبارت است از جدل نادانسته و ناآگاهانه درباره خداوند و شك و ترديد نسبت به رستاخيز، به اين عنوان كه امرى محال است.

(وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَرِيدٍ (حج3)؛ و بعضى از مردم، ناآگاهانه در باره‏ى خداوند به جدال مى‏پردازند و از هر شيطان سركشى پيروى مى‏كنند.)

اين سوره پس از يادآورى به قدرت خداوند بر برانگيختن مردگان، به درمان حالت جدل ناآگاهانه، و حالت ايمان زبانى مى‏پردازد كه صاحب آن به فكر چاره كردن مصالح آنى و زودگذر خويش است و او را از اينكه زيان ديده دنيا و آخرت باشد بر حذر مى‏دارد.

آن گاه سياق قرآنى ما را به گمراهى كسى كه مى‏پندارد خدا در دنيا و آخرت به او يارى نمى‏رساند آگاه مى‏سازد، سپس پاداش مؤمنان را متذكر مي شود و مجازات كافران را بيان مى‏كند كسانيكه مردم را از مسجد الحرام باز مى‏دارند، خانه‏اى كه ابراهيم آن را بنا كرد و واجب است كه فقط براى كسب خشنودى خدا آهنگ آن كنند.

بيگمان از بزرگترين حكمتهاى حج برانگيختن روح تقوا در قلب است تا آن را از پليدى و چرك شرك پاك كند و بزدايد، و اين امر از طريق ذكر خدا، و اطعام فقرا، و پاك ساختن بدن از پليديها است.

به اين ترتيب مطالب سوره از آيه 26 با ذكر حج آغاز مي شود، و به بيان بعدى مهم از تقوا ادامه مي يابد كه همانا بزرگداشت، حرمت نهاده‏هاى خداوند و احترام شعائر اوست، و از پرستش بتهاى پليد منع مى‏كند و فرمان به مردود شمردن آنها از طريق وسيله‏اى مى‏دهد كه به معنى طهارت و زدودگى (ظاهر و باطن) است.

به راستى كه بزرگداشت شعائر خدا از تقواى قلب است، و هدف از ذبح، پرورش تقوا از طريق ياد كردن خدا به هنگام ذبح است.

والاترين مراتب و درجات تقوا حالت تواضع و فروتنى است و روند سوره صفات متواضعان را از خوف خدا و صبر و بر پاى داشتن نماز و انفاق به ما يادآور مى‏شود.

فحواى كلام در خلال آيات (38- 41) به ما جهادي را يادآوري ميكند كه دژ مقدّسات و زره حرمت نهاده‏هاست و پيوند ميان حج (كه جهاد ناتوانان خوانده مى‏شود) با جهاد خونين بسيار استوار است، مگر نه اين كه هدف اين دو فريضه همان بالا بردن و بر افراشتن كلمه حق، يكى به صورت مسالمت آميز و ديگرى با دفاع خونين است؟

شايد اذن به جهاد در اين روند قرآنى و در سياق اين سوره براى تكميل جوانب تقوا و پرهيزگارى است تا به ذهن كسى خطور نكند كه تقوا به معنى گوشه‏گيرى و در خود فرورفتن و رهبانيّت است ... و به طور كلى پيداست كه اين آيات همان قلّه و اوج اين سوره است.

آن گاه روند سوره به بيان بهانه‏تراشى شيطانى ديگرى مى‏پردازد كه تكذيب كنندگان نسبت به رسالتهاى الهى مى‏آورند و مى‏گويند كه تأخير رسيدن عذاب دليل مسامحه و اهمال خدا نسبت به آنان است. در حالى كه سزاوار است در زمين بگرديم و به سرانجام تكذيب كنندگانى كه خدا به آنان مهلت داد و سپس به شدت مجازاتشان كرد بنگريم (در حالى كه خداوند نعمتهاى آشكار و پنهان خود را بر صالحان و نيك انديشان فرو ريخت) البته گردش در زمين براى كسانى كه در ردّ آيات خدا مى‏كوشند و مى‏خواهند او را (سبحانه و تعالى) به عجز آورند و به لجبازي و معاندت با آن آيات بر مى‏آيند سودى نمى‏رساند و عذابى سخت در انتظار آنهاست.

بعد از آن قرآن حكيم به بيان يكي از خصوصيات قلب بشر مى‏پردازد كه زمين و كشتگاه وسوسه‏هاى شيطان است، و مى‏گويد كه خداى سبحان پيامبران خود را اين گونه تأييد و پشتيبانى مى‏كند كه آنچه را شيطان به دلشان مى‏افكند نسخ و باطل مى‏كند، و آنگاه به آيات خود استوارى و استحكام مى‏بخشد.

ما نيز وظيفه داريم اين آرزوجويى‏ها و وسوسه‏ها را با آيات قرآن از دل خود پاك كنيم و درمان كنيم تا باعث فتنه‏اى براى ما نشود. و بايد بدانيم كه هر چه شيطان به هنگام آرزوجويى به قلب بيمار و سخت القا كند، آن قلب بيمار استقبال مى‏كند و در نتيجه از راه راست منحرف مى‏شود.

عذر شيطانى ديگرى نيز وجود دارد كه آيات اين سوره به آن نيز مى‏پردازد، و آن عذر، يأس و نوميدى است، آنجا كه آدمى از خود مى‏پرسد، قيام براى خدا و مطالبه حقوق از دست رفته چه سودى دارد؟

(آرى، آنان كه در راه خدا تن به مهاجرت دادند و بر ضد ستم از خويشتن دفاع نمودند خداوند آنها را يارى مي كند. و هيچ چيزى در آسمانها و زمين خدا را ناتوان نمى‏سازد، مگر نه اين كه او همان شهريار بى‏نياز ستوده رئوف مهربان است و اوست كه زنده مى‏كند و مى‏ميراند؟)

براى آن كه حالت يأس را درمان كنيم بايد به آيات قدرت و رحمت خدا بنگريم.

مطلب بعدي اين است كه:  آنچه انسان را از عمل (به احكام) باز مى‏دارد همان جدل درباره دين است، و خداوند از آن نهى كرده، و به ما خبر داده كه ذات متعالش براى هر امتى راه و رسمى نهاده و بيگمان او خود به همه چيز آگاه و داناست.

شرك پناهگاه بهانه‏آوران است زيرا مشرك مى‏پندارد كه اعتماد و توكّل او به شريكان دروغين او را از مسئوليتها نجات مى‏دهد، ولى قرآن به ما يادآور مى‏شود كه آن شريكان جعلى حتى مگسى را نيافريده‏اند و نمى‏توانند در برابر او مقاومت كنند.

در آخرين درس اين سوره، خداوند بيان مى‏كند كه چگونه پيامبران را از ميان فرشتگان و مردم برگزيد ... و اوست كه بر ايشان تسلّط مطلق دارد.

و در پايان آيه كريمه‏اى را مى‏خوانيم كه خصوصيّات امّت اسلامى را مشخّص مى‏سازد، و به جهاد چنان كه سزاوار است، امر مى‏كند.

طبق آموزه هاي قرآن بهترين عمل ملاك است يا بيشترين عمل؟

اينجا قرآن تعبيري دارد كه در اين تعبير ، هم نظر مفسرين را جلب كرده‏ است و هم روايات روي اين تعبير تكيه كرده‏اند ، و آن اين است كه‏ مي‏فرمايد: خدا اين نظام مرگ و زندگي را (درواقع يعني نظام طبيعت را) از آن جهت آفريد كه شما را در آزمون نيكوترين عمل قرار بدهد : " « ليبلوكم‏ ايكم احسن عملا »" . نفرمود : " ليبلوكم ايكم اكثر عملا "، چون دو گونه‏ مي‏توانست بيان بفرمايد : يكي اينكه شما را آزمايش كند كه چه كسي بيشتر عمل مي‏كند ، ديگراينكه شما را آزمايش كند كه چه كسي بهتر و نيكوتر و صوابتر عمل مي‏كند . اگر تعبير اين بود كه چه كسي بيشتر عمل مي‏كند ، تكيه‏ روي كميت بود ، ولي وقتي كه فرموده : " « ليبلوكم ايكم احسن عملا »" تكيه روي كيفيت است. از ما عمل مي‏خواهند، ولي در عمل، ما مي‏توانيم زياد عمل كنيم ، اما مي‏توانيم بهتر عمل كنيم ، يعني چگونگي عمل ما بهتر باشد . در هر چيزي اين موضوع مطرح است . اين مثال عادي را ذكر كنم ، همين سخن‏ گفتن . آيا زياد حرف‏زدن هنر است يا نيكو حرف‏زدن ؟ ممكن است يك انسان‏ ده ساعت پشت سر هم حرف بزند و يك نفر دو دقيقه حرف بزند ولي او در ده ساعت حرف‏زدن هيچ محتوايي نداشته باشد و اين دو دقيقه حرف زدنش همه‏ محتواباشد . اين دو دقيقه حرف مي‏زند كه بعد ده ساعت مي‏شود شرح داد ، او ده ساعت حرف مي‏زند كه دو دقيقه نمي‏شود از آن خلاصه گرفت . اين ، فرق‏ ميان كميت و كيفيت است . خدا انسان را مورد آزمون بهترين عمل قرار داده است ، نه آزمون زيادترين عمل . مي‏دانيد كه زهادي كه در قديم وجود داشتند تكيه‏شان بيشتر روي بيشترين‏ عمل بود . با همديگر مسابقه مي‏گذاشتند ، او مي‏گفت مثلا من شبانه‏روزي چند هزار ركعت نماز مي‏خوانم . ممكن است كسي دو ركعت نماز بخواند كه ارزشش‏ بيشتر باشد از صدها هزار ركعتي كه شخص ديگر مي‏خواند . اين است كه در قرآن آمده است كه خدا مي‏فرمايد : " « ليبلوكم ايكم احسن عملا » " و نفرموده : " اكثر عملا.

منبع:استادمرتضي مطهري. ج8ص137،138